Samenwerken in de groep: zo maak je duidelijke afspraken

Samenwerken lijkt soms vanzelfsprekend. Toch is het voor veel kinderen en jongeren best lastig. Goed samenwerken vraagt om luisteren, overleggen, je mening geven en rekening houden met elkaar. 

Dat zijn vaardigheden die kinderen en jongeren moeten leren. Juist daarom is het belangrijk om samenwerking actief te begeleiden.

Als kinderen en jongeren beter leren samenwerken, leren ze elkaar ook beter kennen. Ze ontdekken elkaars sterke kanten en ontwikkelpunten. De één is sterk in luisteren. De ander denkt snel mee. Weer een ander stelt goede vragen. Al die kwaliteiten zijn waardevol in een groep, én nodig voor een goede samenwerking. 

Door aandacht te geven aan ieders sterke punten leer je elkaar nog beter kennen en werk je aan meer begrip voor elkaar. Zo wordt de groep een veilige groep. Een groep waarin iedereen mag zijn wie hij of zij is. 

Daardoor ontstaat minder irritatie en onbegrip. Zo haal je een belangrijke voedingsbodem voor pestgedrag weg.

Samenwerken draagt bij aan sociale veiligheid

Een veilige groep ontstaat niet vanzelf. Kinderen en jongeren hebben duidelijke afspraken nodig. Zeker als ze samenwerken rond thema’s zoals pesten, buitensluiten, gedrag, gevoelens en verschillen.

Maak daarom vooraf afspraken over de manier waarop ze samenwerken in groepjes. Zorg dat deze afspraken zichtbaar zijn in de ruimte. Gebruik bijvoorbeeld een poster, flap of digibord.

Heeft de groep al groepsafspraken? Bekijk die dan eerst samen. Vraag welke afspraken extra belangrijk zijn bij samenwerken. Check daarna of er nog extra afspraken nodig zijn om met elkaar in gesprek te gaan of een rollenspel te spelen.  

Zijn er nog geen afspraken? Gebruik dan vragen om het gesprek op gang te brengen.

Vragen om samen afspraken te maken

Laat kinderen en jongeren zelf meedenken over wat zij nodig hebben. Zo voelen zij meer eigenaarschap.

Gebruik bijvoorbeeld deze vragen om het gesprek op gang te brengen:

• Wat hebben we nodig om fijn samen te werken?
• Wat helpt jou om je veilig te voelen in een groepje?
• Wanneer kun jij goed samenwerken met anderen?
• Wat doen of zeggen anderen dan?
• Wat doe of zeg jij zelf?
• Wat vind jij belangrijk dat anderen doen of zeggen? 
• Wat wil je graag dat anderen doen of zeggen? 
• Wat vind je belangrijk in de samenwerking?
• Wat vind je vervelend tijdens samenwerken met anderen?
• Hoe voorkomen we dat?
• Hoe wil jij zelf met anderen omgaan?
• Hoe kunnen we elkaar helpen?
• Wanneer voel je je veilig in jouw groepje? 
• Waar merk je dat aan? 
• Hoe merk je dat iedereen mee mag doen?

Probeer via het gesprek de afspraken uit de kinderen en jongeren zelf te laten komen. Check daarna of iedereen zich erin kan vinden. Vraag ook of de afspraken haalbaar zijn.

Gebruik liever het woord afspraken dan regels. Afspraken voelen meer van de groep. Daardoor doen kinderen en jongeren vaker mee vanuit eigen intrinsieke motivatie.

Maak afspraken concreet en positief

Maak van de antwoorden duidelijke samenwerkingsafspraken, en – indien nodig – groepsafspraken. Formuleer ze altijd positief. Schrijf dus op wat je wilt en welk gedrag je wél wilt zien.

Voorbeelden van samenwerkingsafspraken:

• We laten elkaar uitspreken.
• We luisteren met aandacht naar elkaar.
• We stellen vragen om elkaar beter te begrijpen.
• We respecteren elkaar en elkaars mening.
• We zorgen dat iedereen mee kan doen.
• We verdelen het werk eerlijk.
• We praten rustig met elkaar.
• We houden persoonlijke verhalen, gedachten en gevoelens binnen de groep.

Hang de afspraken zichtbaar op. Kom er regelmatig op terug. Zo blijven ze levend in de groep.

Tips voor kinderen bij samenwerken

Geef kinderen en jongeren ook praktische tips mee. Zo weten ze beter wat samenwerken concreet vraagt.

Deel bijvoorbeeld deze tips:

• Luister eerst goed naar elkaar.
• Jouw mening telt ook mee. Denk niet: mijn mening is stom. Als je dat denkt, bepalen anderen steeds wat er gebeurt.
• Help iemand die weinig durft te zeggen. Zeg bijvoorbeeld:  ‘Ik wil ook graag horen wat jij vindt.’
• Praat met elkaar en leer van elkaars mening.
• Zoek samen naar een oplossing waarmee iedereen het (een beetje) eens is. 
• Speel niet de baas.
• Doe geen dingen waar je niet achter staat.
• Verdeel het werk eerlijk.
• Houd contact met elkaar.
• Vertel duidelijk wat jij doet.

Zo leren kinderen en jongeren dat samenwerken niet betekent dat één iemand bepaalt. Samenwerken betekent dat iedereen meedoet.

Actief begeleiden bij samenwerken

Samenwerken vraagt begeleiding. Zeker als kinderen en jongeren werken aan thema’s zoals pesten, rollen in de groep, geklets, buitensluiten of sociale veiligheid.

Praten over je rol in de groep helpt kinderen en jongeren om bewuster te kijken. Wat doe ik? Wat doet de ander? En welke keuze kan ik ook maken? De juiste vragen helpen kinderen en jongeren om zelf na te denken over zijn of haar rol in de groep en mogelijke alternatieven. Dat vergroot de positieve sfeer in de groep. 

Als professional of vrijwilliger kun je dat proces actief begeleiden.

Let daarbij op deze punten:

• Start met een duidelijke inleiding. Begin nooit zomaar met een gevoelig onderwerp. Geef eerst een korte uitleg. Vertel waar de opdracht over gaat en waarom jullie ermee aan de slag gaan. Leg ook uit wat het doel is. Zo weten kinderen en jongeren wat zij kunnen verwachten.
• Kijk hoe het samenwerken gaat. Observeer goed tijdens de opdracht. Volgen de kinderen de stappen? Of slaan ze stukken over? Kijk ook naar de samenwerking. Overleggen ze echt samen? Wordt iedereen betrokken? Of neemt één kind de leiding zonder afstemming?
• Let erop dat iedereen mee mag doen. Kijk of iedereen ruimte krijgt. Sommigen praten veel. Anderen blijven stil. Zie je dat iemand niet meedoet? Bespreek dit rustig met het groepje. Stel vragen zoals: Hoe zorgen jullie dat iedereen iets kan zeggen?, Wie hebben we nog niet gehoord?, Wat helpt om samen te kiezen? Zo stimuleer je kinderen en jongeren om zelf bij te sturen.
• Check of keuzes samen gemaakt worden. Let op hoe keuzes gemaakt worden. Luisteren ze naar elkaar? Tellen alle ideeën mee? Gebeurt dat niet? Geef dit zonder oordeel terug. Bijvoorbeeld: “Ik zie dat vooral twee kinderen kiezen. Hoe kunnen jullie zorgen dat iedereen meedenkt?” Daarmee help je kinderen en jongeren reflecteren op hun gedrag.
• Bespreek een lacherige sfeer op tijd. Soms blijft de sfeer lacherig of niet serieus. Dan helpt het om dit rustig te benoemen. Zeg bijvoorbeeld: “Ik merk dat er veel gelachen wordt. Op deze manier lukt de opdracht minder goed. Wat hebben jullie nodig om weer serieus mee te doen?” Zo maak je gedrag bespreekbaar, zonder te beschuldigen.
• Geef feedback zonder oordeel. Bij alles wat je observeert, helpt het om zonder oordeel te reageren. Benoem wat je ziet en laat ze nadenken over een oplossing. Dat werkt beter dan meteen corrigeren. Zo leren kinderen en jongeren van de situatie. Die leerwinst nemen ze mee naar een volgende opdracht, pauze, training of groepsactiviteit.

Samenwerken helpt pesten voorkomen

Samenwerken gaat over meer dan een opdracht uitvoeren. Kinderen en jongeren oefenen met luisteren, grenzen, meningsverschillen en respect.

Daarmee werk je aan sociale veiligheid en een positieve groepsdynamiek. Kinderen en jongeren leren dat iedereen een bijdrage heeft. Dat maakt de groep sterker.

Door bewust te werken aan samenwerken en duidelijke afspraken, help je pesten voorkomen. Online én offline.

Aan de slag met de Week tegen Pesten

Wil je jouw groep vanaf de start versterken? Vraag hier dan binnenkort het gratis lespakket voor de Week tegen Pesten aan, geheel in het thema ‘Een plek voor iedereen! Toch?’.

Met de praktische werkvormen, tips en tools uit het lespakket werk je samen met je groep aan sociale veiligheid, betrokkenheid en het voorkomen van pesten en uitsluiting. Leerlingen leren elkaar beter kennen en begrijpen. Ze ontdekken welke positieve rol zij zelf kunnen spelen in de groep. Ook staan ze stil bij vragen als: hoort iedereen er echt bij? Wie vindt er makkelijk een plek? Voor wie is dat lastiger? Hoe kunnen we daarbij helpen?

Het lespakket helpt om bewustwording te creëren, positieve groepsnormen te versterken en diverse vormen van pestgedrag bespreekbaar te maken. Zo bouw je aan een groep waarin respect, acceptatie, waardering en begrip centraal staan. Een groep waarin iedere leerling voelt: ik hoor erbij.