De Gouden Weken: zo bouw je aan een veilige groep

De eerste weken van een nieuwe groep zijn goud waard.

Met de Gouden Weken bedoelen we de eerste weken van het schooljaar of het (sport)seizoen. In deze periode leg je de basis voor positieve groepsvorming, sociale veiligheid en een fijne sfeer in de groep.

Kinderen en jongeren leren elkaar opnieuw kennen. Ook professionals en vrijwilligers bouwen aan de relatie met de groep. Na de zomervakantie begint dit proces altijd opnieuw. Daarom verdienen regels, afspraken en omgangsvormen opnieuw aandacht.

Juist in deze eerste weken kun je veel invloed hebben op de groepsdynamiek. Als begeleider speel je daarin een belangrijke rol.

Waarom zijn de Gouden Weken belangrijk?

In de Gouden Weken ontstaat de basis voor de rest van het jaar. Kinderen en jongeren zoeken hun plek in de groep. Ze ontdekken bij wie ze zich veilig voelen, wie invloed heeft en welke regels gelden.

Daarom is dit hét moment om bewust te werken aan:

• vertrouwen
• betrokkenheid
• duidelijke groepsafspraken
• positieve omgangsvormen
• sociale veiligheid
• het voorkomen van pestgedrag

Een veilige groep ontstaat niet vanzelf. Daar werk je samen aan.

Zo stuur je het groepsproces positief

Als begeleider speel je in deze fase een belangrijke rol door het groepsproces actief te ondersteunen. Dat doe je door goed te kijken, duidelijk te zijn en steeds in te spelen op wat de groep nodig heeft in de verschillende fases van groepsvorming.

Je kunt het groepsproces sturen door:

• bewust te kijken naar de fases van groepsvorming
• jouw rol en voorbeeldgedrag serieus te nemen
• de groep positief te benaderen
• te focussen op wat goed gaat
• te investeren in contact met ieder kind
• te observeren wat er in de groep gebeurt, met aandacht voor ieder individu
• in te spelen op wat je ziet gebeuren
• samen te reflecteren op gedrag en keuzes
• ruimte te geven om fouten te maken en daarvan te leren
• grenzen duidelijk en rustig te bespreken
• extra sturing te geven bij veranderingen in de groep

Zo wordt de groep een veilige oefenplaats. Kinderen en jongeren leren omgaan met zichzelf, elkaar en verschillen.

In een positief groepsklimaat is minder ruimte voor pestgedrag. Daarom zijn de Gouden Weken zo belangrijk bij het voorkomen van pesten.

Speel in op de fases van groepsvorming

Elke groep doorloopt fases. De bekendste fases zijn die van Tuckman:

• forming
• storming
• norming
• performing
• adjourning

Deze fases helpen je om beter te begrijpen wat er in jouw groep gebeurt.

Fase 1: Forming. Elkaar leren kennen

De formingfase is de verkenningsfase. Kinderen en jongeren leren elkaar kennen en doen samen eerste ervaringen op.

In deze fase draait het om vertrouwen en emotionele veiligheid. Kinderen en jongeren willen weten:

• hoor ik erbij?
• mag ik mezelf zijn?
• wie zijn de anderen?
• wat verwacht de groep van mij?
• wat verwacht de begeleider van mij?

Als begeleider bied je rust, duidelijkheid en veiligheid. Je zorgt dat ieder kind gezien wordt.

Tip: begin vroeg met duidelijke normen

Normaal gesproken komt de normingfase (fase 3) na de stormingfase (fase 2). Toch is het slim om al eerder met normen te starten.

Stel aan het begin bewust met de groep normen vast door groepsafspraken te maken. Praat samen over vragen als: Hoe gaan we met elkaar om? Welke grappen voelen fijn? Wanneer gaat een grap te ver? Wat doen we als iemand wordt buitengesloten? Hoe zorgen we dat iedereen een plek heeft?

Door vroeg samen normen te bepalen, verloopt de stormingfase vaak rustiger. De kans op probleemgedrag, buitensluiten en pesten wordt kleiner.

Fase 2: Storming. Zoeken naar een plek

In de stormingfase raken kinderen en jongeren meer vertrouwd met elkaar. Ze weten wat ze van elkaar kunnen verwachten. Ze laten zichzelf vaker zien en horen. Ook zoeken ze hun plek in de groep.

Dat kan zorgen voor botsingen, ruzietjes en conflicten. Dat hoort bij deze fase, waarin de hiërarchie wordt bepaald. Kinderen en jongeren ontdekken wie invloed heeft en welke subgroepjes ontstaan.

Als begeleider laat je zien dat conflicten mogen bestaan. Je helpt kinderen en jongeren om ze op een goede manier op te lossen. Zo leren zij grenzen aangeven, luisteren en rekening houden met elkaar.

Fase 3: Norming. Samen afspraken dragen

In de normingfase ontstaan gezamenlijke normen en ongeschreven regels. De groep ontdekt hoe zij met elkaar om wil gaan.

Zonder duidelijke begeleiding bepalen informele leiders vaak de norm. In de storming fase hebben zij de leiding binnen de groep gepakt. Dat gebeurt bewust of onbewust. Daarom is jouw rol als begeleider belangrijk én is het goed om soms al eerder met deze fase te beginnen. 

Blijf groepsafspraken herhalen. Bespreek wat goed gaat en wat beter kan. Zo worden afspraken niet alleen woorden op papier, maar zichtbaar gedrag in de groep.

Fase 4: Performing. Samenwerken in veiligheid

Bij een positieve en veilige groep functioneert de groep in de performing fase op een productieve manier. Kinderen en jongeren kennen elkaar, waarderen elkaar en weten wat ze aan elkaar hebben.

Er kunnen nog steeds conflicten ontstaan. Maar de groep lost ze vaker op een goede manier op. Soms zelfstandig, soms met hulp van een professional of vrijwilliger.

In deze fase ontstaat ruimte voor leren, spelen en samenwerken. 

Fase 5: Adjourning. Goed afscheid nemen

In de adjourning fase neemt de groep afscheid. Dat gebeurt aan het einde van een schooljaar of een seizoen. 

Sta in deze fase bewust stil bij de groep. Blik samen terug:

• Wat ging goed?
• Waar zijn we trots op?
• Wat hebben we geleerd?
• Wat nemen we mee?
• Wat kan een volgende keer anders?

Tip: Let op: na een lange vakantie (vanaf twee weken) of verandering in de groep starten de fases vaak opnieuw. Denk aan nieuwe kinderen, wisselende begeleiders of een andere groepssamenstelling.

Blijf investeren in je groep

Professionals en vrijwilligers hebben veel invloed op het groepsproces. Als je bewust werkt aan groepsdynamiek, zijn er veel positieve resultaten te behalen. 

Investeer daarom in jouw groep. Werk aan verbinding tussen kinderen of jongeren, begeleiders en de organisatie. Zo voelen ze zich meer gezien, gehoord en gewaardeerd.

De Gouden Weken geven je een sterke start. Gebruik deze periode om samen te bouwen aan sociale veiligheid, een positief groepsklimaat en het voorkomen van pesten. 

Aan de slag met de Week tegen Pesten

Wil je in de Gouden Weken praktisch aan de slag met sociale veiligheid en pesten voorkomen? Vraag hier dan binnenkort het gratis lespakket voor de Week tegen Pesten aan, geheel in het thema ‘Een plek voor iedereen! Toch?’.

Met de praktische werkvormen, tips en tools uit het lespakket werk je samen met je groep aan sociale veiligheid, betrokkenheid en het voorkomen van pesten en uitsluiting. Leerlingen leren elkaar beter kennen en begrijpen. Ze ontdekken welke positieve rol zij zelf kunnen spelen in de groep. Ook staan ze stil bij vragen als: hoort iedereen er echt bij? Wie vindt er makkelijk een plek? Voor wie is dat lastiger? Hoe kunnen we daarbij helpen?

Het lespakket helpt om bewustwording te creëren, positieve groepsnormen te versterken en diverse vormen van pestgedrag bespreekbaar te maken. Zo bouw je aan een groep waarin respect, acceptatie, waardering en begrip centraal staan. Een groep waarin iedere leerling voelt: ik hoor erbij.